Paul Gauguin’in “Mahrem Günlük”lerinden Çıkan 5 Sarsıcı Gerçek: Efsane ve Gerçeklik Arasında Bir Yolculuk

Sanat tarihinin en dramatik anlatılarından biri, Paul Gauguin’in borsa simsarından “vahşi bir ressama” dönüşümüdür. Popüler imaj; ailesini ve saygınlığını bir gecede terk eden, uygarlığın yapaylığından kaçıp Tahiti’nin egzotik kucağında kendini bulan lanetli bir deha portresi çizer. Gauguin’in bizzat kaleme aldığı Noa Noa metinlerinde vurguladığı “gerçeği bulma” arzusu, bu imajın temelini oluşturur. Ancak sanatçının ölümünden sonra yayımlanan Mahrem Günlük’ler, bu cilalı efsanenin ötesinde, çok daha sarsıcı ve insani bir gerçekliği fısıldar.

Bir sanat tarihçisi ve kültür eleştirmeni gözüyle, Gauguin’in kendi kaleminden dökülen bu notlar ve oğlu Emile Gauguin’in tanıklıkları, modern sanatın bu en hırçın figürünü yargılamadan, ancak eleştirel bir süzgeçten geçirerek yeniden anlamamızı sağlıyor. İşte efsane ile gerçeklik arasındaki o ince çizgide yürüyen 5 sarsıcı gerçek.

1. “Aniden Değişen Adam” Efsanesi Aslında Bir Mitos

Gauguin’in bir sabah “Dr. Jekyll – Mr. Hyde” tarzı bir dönüşümle ailesine olan sevgisini yitirdiği ve aniden ressam olmaya karar verdiği hikayesi, dramatik bir kurgudan ibarettir. Oğlu Emile Gauguin’in önsözde belirttiği üzere, babası borsa simsarıyken de aslında hep ressamdı. Hatta eşi Mette’nin en kaliteli keten masa örtülerini tuval olarak kullanacak, en güzel iç eteklikleriyle boyalarını silecek kadar bu tutkunun içindeydi.

Sanat uğruna ticareti bırakma kararı bir gecelik bir hezeyan değil, 1882 yılında eşiyle yaptığı uzun bir istişarenin sonucuydu. Burada sarsıcı olan detay, Mette’nin bu gidişe babasının dehasına inandığı için değil, onun resim tutkusuna duyduğu derin saygıdan dolayı razı olmasıdır. Bu, Gauguin’in “kelepir burjuva” dediği eşinin aslında ne kadar büyük bir fedakarlık üstlendiğini gösteren insani bir nüanstır.

“Babamın ressam olma kararının arkasında… bir dönüşüm bulunmuyor. Sanat uğruna ticareti tamamen bırakması 1882’dedir. Anneme danıştıktan sonra kesin kararını verdi.”

— Emile Gauguin

2. Van Gogh ile Arles Günleri: Teknik Bir Hesaplaşma

Gauguin ile Van Gogh arasındaki trajik Arles dönemi, sadece iki dostun çatışması değil, aynı zamanda iki farklı sanat anlayışının çarpışmasıydı. Gauguin, Van Gogh’un tarzındaki “düzensizliği” dehşet verici buluyordu. Ona göre Van Gogh, Hollandalı beynini ateşleyen lncil ve Daudet etkisinde, paletinde bir yanardağ gibi kaynıyordu. Gauguin ise ona renk kullanımı konusunda teknik dersler verdiğini savunur. Öyle ki, tek bir portrede krom sarısının dört farklı tonunu kullanarak Van Gogh’a “güneş yansımaları üzerine güneş yansımaları” yaratmanın inceliklerini öğretmiştir.

Aralarındaki gerilim meşhur ustura hadisesi ve kulak kesme olayıyla travmatik bir noktaya ulaşsa da, Van Gogh’un son mektubundaki hitabı ilişkilerinin derinliğini kanıtlar. Van Gogh, Auvers-sur-Oise’den yazdığı o trajik son mektubunda ona “Sevgili üstat” (Sevgili üstat) diyerek hitap etmiştir. Van Gogh, Gauguin’in yaptığı kendi portresine baktığında ise aralarındaki bu ağır ruhsal yükü şu sözle özetlemiştir:

“Bu kesinlikle ben, ama delirmiş halim.”

3. “2+2=4 Eder” Mantığına ve Otoriteye Başkaldırı

Gauguin’in felsefesi, matematiksel kesinliklere ve toplumsal “ahlak” bekçilerine duyulan bir nefret üzerine kuruluydu. “İki kere iki dört eder ama bu beni rahatsız ediyor” derken aslında metafizik bir isyan başlatıyordu. Gauguin soruyordu: “Bir anlığına bile olsa, Tanrı her şeyi başka türlü düzenleyemez miydi?”

Bu isyan, resimlerinde doğayı olduğu gibi değil, hayal gücündeki gibi mavi alanların yeşillikler içinde yükseldiği bir dünya olarak resmetmesine yol açtı. Sanatçı bu başkaldırıyı toplumsal bir savaşa dönüştürmüştü. Kulübesinin yanına yerleştirdiği, yerel rahip Peder Paillard ve onunla ilişkisi olduğu iddia edilen Therese’yi hicveden ahşap oymalı heykeller, sanatı kiliseye ve jandarmaya karşı bir silah olarak kullanma biçimiydi. Saygın insanları evinden uzak tutmak için kapısının üzerine edepsizce resimler asmaktan çekinmeyen bir anarşistti.

4. Marquesas ve Tahiti’deki “Vahşi” Estetik

Gauguin’in yerli halka (Maori ırkı) bakışı, Batı “medeniyetinin” yıkıcılığını deşifre eden estetik bir analizdir. Sanatçı, Avrupa’nın dayattığı ayakkabı giyme zorunluluğu ve hastalıkların, bu “narin” ırkı nasıl tükettiğini gözlemledi. Batılı kadınların “rüküşlüğünü”, sosis gibi duran dirseklerini ve korseyle bozulmuş vücutlarını; Maori kadınlarının altın tenli, düzgün hatlı ve korseye isyan eden Diana benzeri endamıyla kıyasladı.

Ona göre asıl “barbarlık,” misyonerlerin yerli sanatını “fetişizm” diyerek yok etmesidir. Bu estetik kıyım, Gauguin’e göre sadece heykelleri yok etmemiş, yaratıcı ruhu elinden alınmış “mutsuz insanlar” yaratmıştır. Batılı dansçıların dizlerindeki orantısız genişlemeyi, Maori kadınlarının kalçadan bileğe kadar uzanan o kusursuz, zarif çizgileriyle kıyaslayarak bir sanat tarihçisi titizliğiyle Batı estetiğini reddetmiştir.

5. “Mahrem Günlük” Bir Kitap Değil, Vahşi Bir Vasiyettir

Gauguin, yazdığı metnin bir roman disipliniyle okunmasına karşı çıkar. Ona göre bu, “dördüncü bölüme cuk oturacak bir deyişin ikinci bölümde yer alabileceği,” yani disiplinsizliğin bilinçli bir tercih olduğu bir metindir. Bu yazma stili, tıpkı resimleri gibi “hayal gücünün ve mehtabın peşinden giderek” oluşturulmuştur.

Gauguin bu günlüklerde kendini Avrupa’nın romantik arketipleri olan ne bir Werther ne de bir Faust olarak görür. O, uygarlaşmayı reddeden, kendini sadece bir “hayvan” olarak sunan dürüst bir yabandır. Dostu Fontainas’a gönderdiği bu metinler, aslında bir oto-portredir. Saygın insanları sarsmak için yazılmış, hayal gücünün kanatlandığı bir vasiyettir.

Sonuç: Uygarlıktan Kaçmak Mümkün mü?

Paul Gauguin, hayatı boyunca toplumsal ikiyüzlülüğe, zorba yöneticilere ve “yapay” olan her şeye karşı durdu. Onun Mahrem Günlük’leri, bize sadece bir ressamın iç dünyasını değil, aynı zamanda “kendini bulmak” için ödenen bedellerin ağırlığını gösteriyor. Gauguin, hayatı boyunca “saygın insanları” sarstı ve görünen o ki ölümüyle bile bu sarsıntıyı sürdürüyor.

Bugün onun renklerine ve hırçın notlarına bakarken sormamız gereken soru şudur: Gauguin gibi “gerçek”i bulmak için her şeyi geride bıraksaydık, bulduğumuz şey bizi mutlu mu ederdi yoksa yalnızlığın sert rüzgarlarıyla mı karşılaşırdık? Modern dünyanın yapaylığından bir anlığına uzaklaşıp, bu “yabani” ama dürüst aynaya bakmak, belki de ruhun en temel ihtiyacıdır.


Kaynak: Paul Gauguin, Mahrem Günlük