Sanata Bakış Açınızı Kökten Değiştirecek 5 Sarsıcı Gerçek

Giriş: Müzede Neden Kendimizi Kaybolmuş Hissederiz?

Bir sanat galerisinin vakur sessizliğinde yürürken, önünde kalabalıkların biriktiği o devasa tablonun önünde durup “Peki, şimdi burada tam olarak ne hissetmem gerekiyor?” diye iç geçirdiğiniz oldu mu? Eğer cevabınız evet ise, yalnız değilsiniz. Çoğumuz, bir eseri anlamak için gizli bir şifreye veya doğuştan gelen bir “estetik seçiciliğe” sahip olmamız gerektiğine inanarak kendimizi suçlu hissederiz. Oysa sanatı anlamanın önündeki en büyük engel, çoğu zaman yanımızda taşıdığımız o katı “beğeni” ön yargılarıdır. Gelin, müze koridorlarındaki o kafa karıştırıcı fısıltıları bir kenara bırakalım; çünkü aslında sanat, ona yüklediğimiz tüm o ağırbaşlı etiketlerden çok daha insani ve keşfedilmeye değer bir öyküdür.

Gerçek 1: “Sanat” Diye Bir Şey Yoktur, Sadece Sanatçılar Vardır

E.H. Gombrich’in sanat dünyasının temellerini sarsan o meşhur tespitiyle bir keşfe çıkalım. Bizler sanatı genellikle müzelerin cam bölmeleri ardında korunan, büyük harfle başlayan kutsal ve ulaşılamaz bir kavram sanırız. Ancak gerçek, bir fırçayı tutan el kadar yalındır:

“Aslında sanat diye bir şey yoktur, sadece sanatçılar vardır.”

Bu cümle bizi muazzam bir baskıdan özgürleştirir. “Sanat” kelimesi, zamanın ve mekanın ruhuna göre sürekli kılık değiştiren bir hayalet gibidir; bir zamanlar mağara duvarına kazınan bir büyü, bir başka zaman bir katedralin tavanındaki dua olmuştur. Sanatı soyut bir “mükemmellik” abidesi olarak görmeyi bıraktığımızda, eserin arkasındaki o kanlı canlı insana, onun arayışına ve elleriyle yarattığı o somut eyleme odaklanabiliriz. Bu bakış açısı, sanatı bir “etiket” olmaktan çıkarıp bir “insan hikayesine” dönüştürür.

Gerçek 2: Güzellik mi, Yoksa Gerçek mi? (Dürer ve Rubens Örneği)

Zihnimiz genellikle “güzel olan iyidir” gibi konforlu bir kalıba sığınır. Rubens’in küçük oğlunun portresine baktığımızda, çocuğun masumiyeti ve yumuşacık hatları bizi hemen etkisi altına alır; bu, “hoşa giden” bir güzelliktir. Ancak hemen yan tarafta Albrecht Dürer’in yaşlı annesini çizdiği sarsıcı portreyle karşılaştığımızda duraksarız.

Dürer, annesinin yüzündeki her bir kırışıklığı, kemiklerin belirginleştiği o yorgun teni ve hayatın ağır yükünü en ufak bir süslemeye kaçmadan, sarsıcı bir dürüstlükle önümüze serer. Eğer sadece yüzeydeki güzelliği ararsak, bu eseri “çirkin” bulup geçebiliriz. Oysa Dürer burada bir teknik şov yapmıyor; o, annesine duyduğu derin sevgi ve bağlılığı, gerçeğe olan sadakatiyle taçlandırıyor. Sanatın her zaman yüzümüzü güldürmek gibi bir borcu yoktur; bazen en çıplak gerçeği sevgi dolu bir dürüstlükle sunmak, en büyük estetik zaferdir.

Gerçek 3: Mısır Sanatı: Gördüklerini Değil, Bildiklerini Çizmek

Eski Mısır eserlerine baktığımızda, figürlerin neden bu kadar “beceriksizce” veya tuhaf göründüğünü hiç merak ettiniz mi? Gözlerin karşıdan, yüzün yandan, omuzların ön taraftan görünmesi bir yetenek eksikliği değil, hayranlık uyandırıcı bir mantığın sonucudur.

Mısırlı sanatçılar nesneleri tesadüfi bir bakış açısıyla değil, o nesnenin “tamamlanmışlığını” ve “varlığını” sonsuza dek koruyacak en karakteristik açısıyla çizerlerdi. Resmin üzerindeki o bahçe tasvirine bakın: Gölün şekli yukarıdan (kuş bakışı) çizilmiştir çünkü gölün formu en iyi böyle anlaşılır. Ancak gölün içindeki balıklar ve kuşlar profilden çizilmiştir, zira onların varlığı en net bu açıdan “korunur”. Ağaçlar ise yan taraftan resmedilmiştir. Bu yaklaşımı bir resimden ziyade bir “harita” mantığına benzetebiliriz. Onlar için önemli olan doğayı taklit etmek değil, bildikleri her şeyi eksiksiz ve en güvenli haliyle bir araya getirmektir.

Gerçek 4: Gözlerimizin Bize Oynadığı Oyunlar: Atlar Gerçekten Uçar mı?

İnsan algısının alışkanlıklarımıza ne kadar körü körüne bağlı olduğunu keşfettiğimizde yaşadığımız şaşkınlığı hayal edin. Yüzyıllar boyunca sanatçılar, dört nala koşan atları ön ve arka ayakları havada tamamen açılmış, adeta “uçar gibi” resmettiler. Géricault’nun at yarışı tablosunda gördüğümüz bu imge, hepimize o kadar “doğru” geliyordu ki kimse bunu sorgulamadı.

Ancak 19. yüzyılda Muybridge’in hareketli fotoğraf çalışmaları ortaya çıktığında, bir atın dört nala koşarken ayaklarının asla o şekilde açılmadığı, gerçeğin bildiğimizden çok farklı olduğu anlaşıldı. Fotoğraf makinesi bize “görmediğimiz” gerçeği gösterdiğinde, yüzyılların görsel alışkanlığı bir anda sarsıldı. Bu durum bize şunu fısıldar: “Doğru” ve “doğal” sandığımız pek çok şey, aslında sadece görmeye alıştığımız kalıplardan ibarettir. Sanat, bu kör noktalarımızı fark etmemiz için bize sunulmuş bir aynadır.

Gerçek 5: Sanatçının Gizli Çilesi: “Doğru” Olanı Bulma Arayışı

Bir sanatçı neden tek bir fırça darbesi için günlerce duraksar veya bir rengin tonuyla saatlerce boğuşur? Raphael’in Madonna eskizlerine yakından baktığınızda, bir kolun açısını veya bir bakışın yönünü bulmak için kağıdın her köşesinde verilen o sancılı mücadeleyi görebilirsiniz.

Sanatta o arzulanan “doğru”nun matematiksel bir formülü ya da önceden belirlenmiş bir kuralı yoktur. Sanatçı için “doğru”, eserin kendi içinde mükemmel bir armoniye, yani o gizemli dengeye kavuştuğu andır. Bu arayış, adeta bir müzisyenin en hassas ayarı bulana dek enstrümanını akort etmesine benzer. Dışarıdan keyfi gibi görünen her çizgi, aslında sanatçının içsel disipliniyle yürüttüğü o sezgisel dengenin bir parçasıdır. Sanat, sadece bir ilham patlaması değil, bu görünmez dengeyi (armoniyi) bulana kadar devam eden disiplinli bir çiledir.

Sonuç: Sanatın Öyküsü Sizinle Devam Ediyor

Sanat tarihi, bir tekniğin bir diğerinden daha üstün olduğu bir “ilerleme yarışı” değil; değişen ihtiyaçların, farklılaşan fikirlerin ve yeni görme biçimlerinin birbirine eklendiği devasa bir zincirdir. Her dönem, dünyaya bakmak için kendine has bir pencere açar.

Eğer sanat, dünyayı ve insanı anlama biçimimizse; bugün sizin gözleriniz bu uçsuz bucaksız öyküye hangi yeni perspektifi ekliyor? Belki de bir sonraki müze gezinizde, esere sadece “ne kadar güzel” diye bakmak yerine, sanatçının o “doğru”yu bulma sancısına ve dünyayı kendi penceresinden dürüstçe sunma çabasına eşlik edersiniz. Unutmayın, sanatın öyküsü bittiği yerde değil, sizin bakışınızla buluştuğu noktada yeniden başlar.


Kaynak: E.H. Gombrich,Sanatın Öyküsü