Bir müze koridorunun vakur sessizliğinde, devasa bir tablonun önünde dururken kendinizi hiç “yabancı” hissettiğiniz oldu mu? Tuvaldeki renkler ve formlar orada, tam karşınızda durur; ancak zihninizde bir karşılık bulamaz, resmin diliyle sizin dünyanız arasında aşılmaz bir uçurum varmış gibi duyumsarsınız. Kültür tarihçisi Alberto Manguel, tam da bu noktada bizi “Sıradan İzleyici” kavramıyla selamlar. Manguel, kendi cehaletini itiraf etmekten çekinmez; daha engin kültürler hakkındaki bilgisizliğinin kendisini Batı sanatıyla sınırlı tuttuğunu söylerken, aslında hepimize bir kapı aralar. Ona göre resimler sadece estetik bir seyir nesnesi değil, deşifre edilmeyi bekleyen karmaşık hikâyelerdir. Sanat, yalnızca uzmanların tekelindeki “yüksek bilgi” alanı değildir; aksine, her izleyicinin o imgenin önünde kendi hikâyesini bulma, onu kendi lügatiyle yorumlama sorumluluğu ve hakkı vardır.
Her Resim Bir Aşk ve Nefret Tarihidir
Resimlerle kurduğumuz ilişki, sadece optik bir eylem değil, kişisel hafızamızın ve duygularımızın tuvale yansımasıdır. Aristoteles, “ruh, zihinsel bir imge olmadan hiçbir zaman düşünmez” derken, düşüncelerimizin imgelere muhtaç olduğunu vurguluyordu. Eğer düşünmek için imgelere muhtaçsak, o imgeleri doğru “okumak” sadece bir hobi değil, bir düşünce sorumluluğudur. Manguel, bu etkileşimi anlatırken Leopoldo Salas-Nicanor’un 1731 tarihli sarsıcı tespitine sığınır:
“Ne de olsa, her resim, uygun açıdan okunduğunda, bir aşk ve nefret tarihidir.”
Bir resme baktığımızda aslında kendi geçmişimizi, özlemlerimizi ve hatta nefretlerimizi o resmin içine taşırız. Bir tabloyu okumak, onu kendi hayat hikâyemizle birleştirerek zihnimizde yeniden inşa etmektir. Bu yüzden, bir imgeyi yanlış okumak aslında bir düşünce hatasıdır.
Ressamın Korkusu: Kelimeler Resimleri “Yutar” mı?
Kelimeler ve resimler arasındaki ilişki her zaman dostane olmamıştır. Gustave Flaubert, kitapların resimlenmesine hayatı boyunca şiddetle karşı çıkmıştır. Ona göre resim, genel olanı tekile indirgeyerek okurun hayal gücünü felç eder. Flaubert’in şu sözleri, bir yazarın imgenin gücü karşısındaki korkusunu yansıtır:
“En güzel edebi tasvirleri bile en kıytırığından bir resim yiyip bitiriverir çünkü. Çizim kalemi bir karakteri sabitlediği anda, o karakter genel kişiliğini… okura ‘ben bunu görmüştüm’ dedirten paralelliklerini yitirir. Yazılmış bir kadın, okurun hayalinde birbirinden farklı binlerce kadını canlandırabilir.”
Oysa Manguel için bir resmi okumak, hayal gücünü kapatmak yerine yeni dünyalar açar. Çocukluğunda, Buenos Aires’in sıcak ve nemli bir yaz gününde teyzesinin stüdyosuna davet edildiği o anı anımsar. Odada nefis bir terebentin ve yağ kokusu vardır; üst üste yığılmış tuvaller, rüyalardaki “çarpıtılmış kitaplar” gibi görünmektedir. Teyzesinin dizlerine bıraktığı Van Gogh’un Saintes-Maries Plajındaki Balıkçı Tekneleri resmine bakarken, imgenin dikbaşlılığını keşfeder. O gün sadece renkli bir kumsal görmüştür; ancak yıllar sonra “okumaya” başladığında, teknelerden birinin yan tarafında Amitié (Dostluk) yazdığını fark edecektir. İşte bakmak ile okumak arasındaki fark o küçük “dostluk” kelimesinde gizlidir.
Soyut Sanat Aslında Bir “Sessizlik” Arayışıdır
Joan Mitchell ve Jackson Pollock gibi soyut dışavurumcuların eserleri, izleyiciyi geleneksel bir anlatıdan mahrum bırakarak “sessizliği yeniden tesis etmeyi” amaçlar. Pollock’un kontrolsüz gibi görünen boya sıçratmaları, aslında tüm anlatı çabalarını reddeden dilsiz bir tuvaldir. Mitchell’ın İki Piyano adlı devasa eseri ise bir renk fırtınası sunarken somut bir nesneyi temsil etmez.
Mitchell’ın Samuel Beckett ile olan sessiz dostluğu, bu sanat anlayışının trajikomik bir özetidir. Beckett, nehrin sol yakasındaki loş kafelerde Joan ile saatlerce sessizce oturur, bazen stüdyosuna gidip tablolarındaki renk patlamalarını kelimesizce incelerdi. Bir gece Montparnasse’daki Dôme Cafe’de, yanlarında heykeltıraş Giacometti ile otururlarken, Mitchell’ın eşi Riopelle sıkılıp dışarı fırlar. Mitchell peşinden gider, Beckett da onları izlemek ister ancak o kadar sarhoştur ki dönen kapıya sıkışıp kalır. Giacometti, kapının içinde çaresizce dönüp duran bu “umarsızlık şairini” dertli bir dev gibi izler.
Bu sessizlik arayışında sanat tarihinin önemli bir kavramı olan “rezerv” (boş uzam) devreye girer. Rainer Maria Rilke, Paul Cézanne’ın bir elmayı sadece bildiği kadarıyla resmettiğini, muamma kalan kısımlarını ise bir “rezerv” olarak boş bıraktığını söyler. Soyut sanat, işte bu idrakin ötesindeki boşluklarda izleyiciye kendi anlamını yaratma hakkı tanır.
Gündelik Nesnelerin Gizli Dili: Robert Campin’in Bilmecesi
Sanatı okuma pratiğinin en çarpıcı örneği, Robert Campin’e atfedilen Şömine Paravanının Önünde Meryem ve Çocuk İsa tablosudur. Bu tablo, kutsal olanı gündelik olanın içine gizleyen muazzam bir bilmecedir. Tablodaki sıradan nesneler, aslında ilahi birer şifredir:
- Şömine Paravanı: Meryem’in başının arkasındaki örgü paravan, sıradan bir ev eşyası gibi görünse de aslında ilahi bir “hale”ye dönüştürülmüştür.
- Sekizgen Fayanslar: Meryem’in elbisesinin altında kalan esrarengiz sekiz kenarlı fayanslar, kompozisyona gizemli bir geometri katar.
- Caritas Romana ve Besleme: Meryem’in memesini izleyiciye sunması, Valerius Maximus’un anlattığı Pero ve Cimo’nun hikâyesindeki Caritas Romana (Roma Şefkati) erdemine bir göndermedir. “Besleyiciyi besleme” paradoksu, sütün sadece gıda değil, aynı zamanda merhamet ve hayat olduğu bir “merhamet eylemi” olarak okunur.
Campin, bu nesneler aracılığıyla Bakire Meryem’i insanlaştırırken, aynı zamanda ölümlü bir evi kutsal bir mekâna tercüme eder.
Sonuç: Sanatla Baş Başa Kaldığımızda
Alberto Manguel’in rehberliğinde sanata bakmak, sonunda bir “şükran duası” niteliği kazanır. Andre Malraux’nun “hayali müze”sinde olduğu gibi, zihnimizdeki tüm imgeler birbiriyle konuşur; Gotik bir kilise kapısı, bir Sümer heykeliyle diyalog kurar. Bir sanat eseriyle karşı karşıya kaldığımızda, sadece boyaya değil, kendi hayat hikâyemizin o eserdeki yansımasına bakarız.
Sanatla kurduğumuz bu sessiz diyalog, bizi biz yapan hammaddeyle, yani imgelerle olan bağımızı güçlendirir. Bir dahaki sefere bir resmin önünde durduğunuzda, onun size bir şeyler dayatmasına izin vermeyin. Sessizliği dinleyin ve kendi tarihinizi o tuvalin üzerine usulca bırakın. Çünkü bir resmi okumak, aslında kendimizi o resmin aynasında, kendi dilimizde yeniden keşfetmektir.
Kaynak: Alberto Manguel, Resimleri Okumak