Sanatla kurduğumuz o huzursuz ilişki, genellikle çocukluğun tozlu koridorlarında, ebeveyn zoruyla gezilen o uçsuz bucaksız ve görünürde “ağırbaşlı” müzelerde başlar. Julian Barnes için de bu başlangıç pek farklı değildi; evinde asılı duran, erotizmden uzak donuk nü tablolar ve hiç çalınmayan bir piyanoyla çevrili bir dünyada, sanatın hayatın heyecanını emip götüren bir tür “ciddiyet maskesi” olduğu zannıyla büyümüştü. O dönemlerde bir müze, Degas’nın zehirli bir dille betimlediği gibi, insana bir “aile kabrini” ya da tıkış tıkış bir “eş anlamlılar sözlüğünü” andıran, kasvetli bir mekan gibi görünebilirdi. Ancak Gustave Moreau’nun Paris’teki o kaotik atölyesine yapılan ziyaret, bu algıyı temelinden sarstı. Orada, sanatın hayatı sadece taklit etmediğini, onu karizmatik ve gizli bir süreçle “dönüştürdüğünü” fark etti. Hayat, sanatın elinde daha yoğun, daha tuhaf ve çoğu kez daha gerçek bir şeye evrilir. Barnes’ın rehberliğinde başyapıtlara bakmak, bu dönüşümün izini sürmek, sanatçının devasa egosunu ve fırça darbelerinin ardındaki o huzursuz felsefeyi keşfetmektir.
Géricault’nun Medusa’nın Salı tablosu, bir felaketin sanata nasıl tahvil edildiğinin en dramatik örneğidir. Ancak burada asıl mesele ressamın neyi çizdiğinden ziyade, anlatının selameti için neleri “çizmemeyi” seçtiğidir. Géricault, tarihin bu en kanlı deniz kazasını tuvale aktarırken politik bir yergi ya da belgesel bir doğruluk peşinde değildi. Geminin kayalıklara çarpma anını, salı çeken iplerin ihanetle kesilişini ya da sal üzerindeki o iğrenç yamyamlık sahnelerini dışladı. Ne umudun simgesi o beyaz kelebeği ne de bellerine kadar suya gömülmüş bitkin kazazedeleri resmetti. Hatta en büyük feragatini sona sakladı: Kurtarılma anının kendisini de çizmedi. O, “kurtuluşu” değil, ufukta bir geminin ilk kez belirdiği, umut ile umutsuzluk arasındaki o en belirsiz ve gerilimli anı seçti. Sanatın tarihsel gerçekliğe sadık kalma zorunluluğu yoktur; “sanata sadakat” her zaman daha üstün bir erdemdir. Bu yüzden tablodaki figürler, haftalarca aç kalmış kurbanlar gibi değil de birer vücut geliştirme şampiyonu gibi kaslı ve heybetli görünürler. Barnes bu ironik tezatı şu sözlerle mühürler: “Eğer onlar gerçek yaşamda olduğu gibi bitkin halde resmedilmiş olsalardı, biçimsel taşıyıcılar olmak yerine köpük parçaları olmaktan öteye gidemezlerdi.”
Romantizmin vahşi ve tutkulu dehası Delacroix ise başlı başına bir paradokstur. Odilon Redon’un “bir kaplan kadar muhteşem” diye betimlediği bu adam, tablolarında şiddeti, vahşeti ve egzotik tutkuları kutlarken; özel hayatında Paris sokaklarında yağmura basmamak için adımlarını bir kedi zarafetiyle, sakınarak atan, mesafeli ve soğukkanlı bir “dandy”dir. Baudelaire gibi modernistler onu kendi saflarına çekmeye çalışsa da, Delacroix kendi yalnızlığına ve “ahlaki renk” kavramına sadık kalmıştır. Onun için renk sadece görsel bir süs değil, zihin henüz çizgiyi ve konuyu sorgulamadan önce kalbi ele geçiren bir anlatım gücüdür. Delacroix’nın sanatı, bir yandan vahşetle raks eden ama her şeyin ötesinde ruhsal bir dinginliğe iman eden bir adamın iç dünyasıdır.
Gerçekçiliğin babası Gustave Courbet’ye geldiğimizde ise bizi karşılayan şey, dünyayı kendi elleriyle yeniden inşa etmek isteyen devasa bir egodur. Courbet, estetik bir diktatör gibi “Öyle değil, böyle!” diyerek fırçasını sallarken, geleneksel nü tabloların sahteliğini Dünyanın Kökeni ile yerle bir etmiştir. Onun en büyük başyapıtı Sanatçının Stüdyosu, “gerçek bir alegori”dir ve merkezinde ressam, dünyayı yeniden yaratmaktadır. “Ben Tanrı gibi resim yapıyorum” iddiasındaki bu adam, siyasi duruşu uğruna Vendôme Sütunu’nu yıktıracak kadar ileri gitmiş, ancak bu “Galyalı afra tafrası” onun sürgünde, şişmiş bir vücutla ölmesine neden olmuştur. Courbet için sanat, başkalarının yanlışlarını düzelten bir haykırıştır.
Modernizmin asıl büyük ihtilali ise Manet ile başlar. Manet, geleneksel resmin penceresinden içeri bir tuğla fırlatmış ve yağlı boya sanatının “ölümünü” ilan etmiştir. Onunla birlikte resim, o “hoş ve ambersi saydamlığını” yitirmiş; Rubens’in kristal berraklığının yerini mat, opak ve modern bir “tebeşirsilik” almıştır. Olympia ve Kırda Öğle Yemeği sadece ahlaki değerlere değil, sanat tarihinin perspektif kurallarına da birer saldırıdır. “Manet siyahı” ve “Manet beyazı” teknik bir devrimin kodlarıdır. Frengi nedeniyle bacağı kesilen ve ölüme mahkum olan bu adamın, son günlerinde o hüzünlü ve geçici güzellikteki Leylak Demeti gibi çiçek natürmortlarına odaklanması ise sanatın en zarif trajedisidir. Manet, hayatın tüm gaddarlığını bir vazodaki çiçeğin saflığına sığdırarak veda etmiştir.
Julian Barnes’ın bu galeri gezisinde vardığı nihai nokta şudur: Sanat, hayatın çiğ gerçekliğini ve kaçınılmaz felaketlerini “işe yarar” hale getirir. Géricault’nun salındaki o kaslı sırtlar, aslında bizim her gün ufukta bizi kurtarmaya asla gelmeyebilecek hedeflere salladığımız ellerimizdir. Bir çocukken girdiğimiz o sıkıcı müze, aslında kendi hayatımızın trajedisiyle yüzleştiğimiz yerdir. Şimdi kendimize şu soruyu sorma vaktidir: Hepimiz denizde kaybolmuş, ufukta bir kurtarıcı bekleyen kazazedeler miyiz, yoksa o anın dehşetini ölümsüz bir güzelliğe dönüştüren sanatçının ta kendisi mi?
Kaynak: Julian Barnes, Gözünü Açık Tutmak: Sanat Üzerine Denemeler